Văn Hóa Kiến Trúc Nhà Ở Qua Các Thời Kỳ Lịch Sử

Khái niệm nhà ở trong tiếng Anh (house), Pháp (maison); Ý (casa) đều có mục đích chung là dùng để chỉ một thực thể vật chất làm nơi cư ngụ của con người; trong đó, kiến trúc luôn được liên kết với những vấn đề về bản sắc thị giác và bản sắc văn hóa.

Đối với người Việt, nhà ở không chỉ là thứ che mưa, che nắng; mà còn là biểu trưng của tinh thần gia tộc, là “đình miếu” của con cháu thờ phụng tổ tiên; là một hình thức tư hữu tài sản có màu sắc tôn giáo. Có lẽ vì vậy mà người Việt Nam thiết tha có một nếp nhà; và mong muốn nếp nhà của mình phải luôn tiếp tục được lưu truyền cho con cháu. Bài viết mong muốn làm rõ quan niệm về nhà ở của người Việt trong quá khứ; chỉ ra các giá trị cốt lõi “nếp nhà”, “gia tộc”; cần gìn giữ trong “ văn hóa kiến trúc nhà ở” gắn liền với bản sắc văn hóa Việt Nam.

Đặc Trưng Văn Hóa Việt

Nếu như văn hóa trọng động là đặc trưng của xã hội phương Tây; thì văn hóa trọng tĩnh là giá trị riêng của các quốc gia phương Đông, trong đó có Việt Nam. Ở phương Tây, tính chủ biệt và tư duy phân tích đã buộc con người phải nhất quán với mình. Trong khi đó; người Việt có nét đặc trưng ở tính linh hoạt – dương, kết hợp kỳ diệu với tính ổn định – âm. Cụ thể, người Việt có tính chủ toàn thể hiện ở khả năng bao quát và quan hệ tốt; như trong dòng chảy văn hóa cùng lúc tiếp nhận nhiều tôn giáo tín ngưỡng khác nhau; nhưng đã tổng hòa tất cả mọi tín ngưỡng, học thuyết để hình thành nên tôn giáo của mình; đặc tính của người Việt còn thể hiện rõ trong quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm.

Quan Niệm Về Gia Tộc, Nếp Nhà

Với bề dày lịch sử, truyền thống văn hóa của 4000 năm dựng nước và giữ nước; người Việt Nam luôn gắn liền với văn hóa nông nghiệp mà trong đó, giá trị vật chất quan trọng; luôn được đề cao – là đất đai và ngôi nhà. Với đặc trưng văn hóa đó; người Việt xưa rất coi trọng gia tộc và chia thành hai bậc: Một là nhà – tiểu gia đình; gồm: Vợ chồng, cha mẹ và con cái. Hai là họ – đại gia đình, gồm cả đàn ông, đàn bà cùng một ông tổ sinh ra, kể cả người chết và người sống; việc kế thừa trong gia đình cũng có hai thứ.

Một là kế thừa tôn thống (tức là trên tế tự tổ tiên – dưới lưu truyền huyết thống); hai là kế thừa di sản, tức là thừa hưởng tài sản của cha mẹ ông bà chết để lại. Với những quan niệm đó, nhiệm vụ của gia đình đối với xã hội Việt xưa là rất nặng nề. Vì vậy mà việc xây cất nhà cửa – nơi trú ngụ của tiểu gia đình; đại gia đình luôn được người Việt xem là việc quan trọng, việc lớn của đời người, tộc họ. Tất cả mọi công đoạn xây dựng nhà cửa đều được người Việt quan tâm. Chọn ngày lành tháng tốt, hợp tuổi với người đứng ra chủ lễ; tránh làm các việc hệ lụy hay chọn nhầm ngày xấu; luôn cầu mong điềm lành cho từng công đoạn, kích thước, vật liệu, màu sắc… để xây cất.

Kiến Trúc Nhà Ở Truyền Thống

Trong quá trình xây dựng không gian ở , bằng sự khéo léo của bàn tay và khối óc; con người đã tạo lập không gian sống thích nghi với điều kiện tự nhiên; mỗi công trình nhà ở đều phản ánh khả năng hiểu biết của con người về mối quan hệ giữa hình dạng và chức năng. Các hình dạng sẵn có trong tự nhiên; luôn là kiểu mẫu lý tưởng để con người tham khảo cho một mục đích cụ thể. Có lẽ vì vậy, văn hóa kiến trúc nhà ở của người Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc; đậm nét của điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và hình thành nên kiến trúc bản địa. Người Việt thường chọn những vùng đồng bằng có nhiều bùn, nước thích hợp cho điều kiện trồng trọt; chăn nuôi, sử dụng các vật liệu sẵn có trong tự nhiên.

Nhà Của Người Giàu Và Người Nghèo

Đối với nhà ở, có thể chia làm ba dạng. Người nghèo thì lợp tranh, vách đất, nền đất, kèo cột làm bằng tre nứa; khá hơn thì làm nhà bằng gỗ (xoan), mái lợp rạ, cỏ tranh…, vách bằng bùn nhào rơm, nền đất hoặc lát gạch; người giàu có, sang trọng thì làm nhà bằng gỗ có chạm trỗ; mái lợp ngói, tường gạch, nền gạch…

Về chức năng, người nghèo làm nhà một gian hai chái hoặc ba gian hẹp; còn nhà trung bình và nhà giàu thì làm nhà ba gian hai chái; hoặc năm gian hai chái. Tất cả các nhà này thường được bố trí quay về hướng Nam phù hợp với điều kiện khí hậu ở Việt Nam. Trong lịch sử phát triển đô thị Việt Nam; vai trò của nhà phố trong thời gian qua đã tạo thành nét đặc trưng riêng của kiến trúc thành thị Việt. Đây là loại hình nhà hiện thân tuyệt vời của tư duy linh hoạt; tư duy thiết thực của cư dân đô thị Việt. Vừa dùng làm mục đích cư trú vừa dùng để kinh doanh sinh lời.

Xu Hướng Phát Triển Nhà Ở Hiện Nay

Trong điều kiện xã hội hiện đại; văn hóa kiến trúc nhà ở đã chuyển dần từ phương thức ở kiểu đại gia đình theo huyết thống sang căn hộ độc lập. Quan niệm coi trọng đất đai – nhà ở với mục đích tạo dựng di sản và để lại cho con cháu; tuy vẫn còn tồn tại nhưng đã dần “mềm hóa” trong đời sống xã hội Việt Nam. Đến nay, đô thị Việt Nam đang tồn tại 3 dạng nhà ở phổ biến; nhà Biệt thự, không gian vườn rộng và biệt lập bao quanh hoặc trước sau; nhà phố – liền kề có mặt tiền bám sát đường giao thông và nhà ở dạng căn hộ chung cư.

Loại hình nhà chia lô đang chiếm ưu thế; phù hợp với bối cảnh hiện nay và rất khó thay đổi. Lý do là: Tập quán nhà gắn liền với đất là tài sản có giá trị có thể để lại cho con- cháu; tâm lý thích tính riêng tư; dễ và chủ động xây thêm, cơi nới hay thay đổi công năng đặc biệt là chủ động về phong thủy…. Trong khi, nhà ở dạng căn hộ – chung cư mặc dù có những ưu điểm nhất định như giá thành; diện tích và công năng sử dụng hợp lý, có không gian cảnh quan với các thiết chế văn hóa; giải trí phục vụ cộng đồng, khoảng cách di chuyển, điều kiện về dịch vụ và chăm sóc y tế thuận lợi… Nhưng vẫn chưa nhận được sự quan tâm lớn của cư dân đô thị Việt.

Theo Tạp chí Kiến trúc